Ankebut Group International

Bilişim Suçu Faillerinin Genel Özellikleri

Bazı yazarlarca bilişim suçları işlenebilmesi için yeterli düzeyde bilgi birikiminin bulunması gerektiği bu nedenle bu suçların ‘‘beyaz yaka suçları’’ içerisinde değerlendirilmesinin gerektiğini belirtirken, bazı yazarlar tarafından ise bugün için böyle bir gerekliliğinin bulunmadığı bunun ayırt edici bir özellik olmadığı ifade edilmektedir.

Bilişim sektörünün bugün geldiği aşamada özellikle kentsel nüfusta bilgisayar kullanımı çok yaygınlaşmıştır, bu nedenle iş yaşamının da gerekliliği olarak temel düzeyde de olsa bilgisayar kullanımı bilgisi bireyler tarafından yaygın şekilde edinilmiştir. Ancak söz konusu durum basit ve korumasız bir sistem de olsa bir bilişim sisteminin içine sızılarak veri elde edilmesi olduğundan temel düzeyin üzerinde bir bilgi birikiminin gerekliliği ortadadır. İçine sızılması istenilen sistem özellikle bankalar, bilimsel kurumlar ya da kamu kurumları gibi yüksek düzeyde güvenlik koruması olan yerler olduğunda fail için gerekli olan bilgi seviyesini en üst seviyelere çıkmaktadır.

Ancak yine de bilgisayarın ilk ortaya çıktığı zamanlardaki yalnızca bilgisayar uzmanlarının bu makinelere ulaşabildiği dönemlere nazaran böyle bir suçu işlemeyi düşünen ve gerekli donanıma sahiop olan herkes özellikle de internetteki açıklayıcı bilgiler ve yardımcı yazılımlar sayesinde yeterli bilgi düzeyine ulaşmakla bu suçu işleyebilecektir.

Ayrıca kişisel bilgisayarların gelişiminde önce, bu suçların failleri daha çok bilişim sisteminin ait olduğu kurum çalışanlarından meydana gelirken bugün için bu suçun faillerinin daha çok bilişim sistemlerine dışarıdan erişen kişilerin olduğu ifade edilmektedir.

Bilişim suçları ve olaylarını işleyen failler genel olarak ileri düzeyde bilgisayar kullanıcıları olup bu alanda geniş bir bilgiye sahiptirler ve ilgi alanlarına göre farklı özellikler göstermektedirler. Bu özelliklerin en dikkati çekenleri, meraklı olmak, detaylarla ilgilenmek, kendi meslek ve tutkularıyla ilgili problem veya sıkıntılı konuları çözmek, sezgiye dayalı düşünmeye yönelmek, zor konularda kendilerine özgü çözümler üretmektir.

Bilişim sistemleri, daha önce hiçbir suç işleme yönteminde olmadığı şekilde faillere suçu işlerken ve işledikten sonra kimliklerini gizleme olanağı sunmaktadır. Bu da faillere, bireylerin ve şirketlerin bilişim sistemlerinde bulundurdukları özellikle kişisel verilerine erişim ve gizli alanlarına izinsiz girme ve orada kalma olanağı sağlamaktadır. Zira ‘‘bilişim suçlarının delilleri, fiziksel ya da insani değildir; fakat eğer olabilirse, elektronik itkilerden ve programlama kodlarından biraz daha fazlasıdır’’. Bu faillere çok daha rahat hareket olanağı sağlanmaktadır.

Bilişim suçlarıyla ilgili yapılan kriminolojik çalışmalar, faillerin çoğunlukla genç, iyi eğitimli, teknik yeteneğe sahip ve girişken olduklarını ortaya koymaktadır.

Ayrıca günümüzde genel olarak tüm suçluların, bilgisayar kullanmaksızın çok az sayıda suç işledikleri ifade edilmektedir.

Bilişim Suçlarının Ekonomik Suçlar ile İlişkisi

Bilişim suçları ilk ortaya çıktığı yıllarda failler genellikle ekonomik çıkar elde etmek amacı gütmeden sistemin ve verilerin güvenliği aleyhine eylemlerde bulunmakta ve bu yolla adeta kendilerini kanıtlamaktaydılar. Ancak 60’lı ve 70’li yıllara denk gelen bu ilk zamanlarda dahi telefon hatlarını ücretsiz kullanmak ya da telefonları haksız olarak başkalarına kullandırtarak gelir elde etmek gibi eylemler gerçekleştirilmekteydi. Bu da bize, bilişim suçlarının ilk ortaya çıktığı yıllardan beri haksız ekonomik çıkar sağlamak için kullanıldıklarını ve en azından bu potansiyeli içlerinde barındırdıklarını göstermektedir. Günümüzde bilişim teknolojilerinde gelinen aşama ve gündelik hayatın her alanına bu teknolojinin girmesi nedeniyle sayısız biçim ve yöntemle bilişim suçu olarak nitelenebilecek, en azından bilişim sistemlerinin araç olarak kullanıldığı, suçların işlendiği ve pek çok hukuka aykırı eylemin suç normu olarak ceza yasalarında yer aldığı görülmektedir. Ancak bu suçların tamamının haksız ekonomik çıkar elde etmek amacıyla işlendiği söylenemez; örneğin sistemin veya verilerin güvenliği aleyhine işlenen suçların çoğunluğu (ayrıksı durumlar hariç), bu tür bir amaç güdülmeksiniz işlenmektedir. Buna karşılık özellikle ‘‘bilişim sistemlerinin kullanılması yoluyla işlenen hırsızlık ve dolandırıcılık suçları’’ ile ‘’FSEK’de yer alan bilişim suçları’’ daima haksız ekonomik çıkar elde etmek amacıyla işlenmektedir. Ayrıca kişisel verilerin ele geçirilmesi ya da bilişim sisteminin işleyişinin engellenmesi gibi suçların da şantaj gibi yollarla haksız ekonomik çıkar elde etmek için işlenmesi mümkün olduğu gibi, failin ekonomik bir çıkarı söz konusu olmaksızın, mağdura ekonomik zarar verilmek için işlenmesi de mümkündür. Dolayısıyla bilişim suçlarının pek çok türü ekonomik suçlar ile yakından ilgilidir veya bir tür ekonomik suçtur. Buna göre bilişim suçlarının ekonomik suçlarla olan ilişkisinin de ortaya konulması gerekir.

The post Bilişim Suçu Failleri first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Botnet ‘‘robot’’ kelimesinin ve network kelimesinin ‘‘net’’ ibaresini kullanarak oluşturulmuştur. Saldırganlar çeşitli yollarla kurban ismini verdikleri cihazları zararlı yazılımlar ile ele geçirirler. Bu ele geçirilen cihazlar yaşayan ölü (bot) bilgisayar olarak adlandırılır. Bot programı, kurbanın bilgisayarına gizlice yüklenen ve saldırganın çeşitli iletişim kanalları (HTTP, IRC vb.) vasıtasıyla uzaktan kontrol etme olanağı sağlayan programlardır. Bu şekilde olan birçok bot programının bulaştığı cihazın bir araya gelerek büyük bir bot ağı oluşturmasına ve merkezden yönetilmesine botnet denir.

Bot için kullanılacak zararlı yazılımın sahibi bir sunucu (server) kiralar ve oradan zararlı bot’u yayar. Zararlı yazılımın yüklendiği cihazlar açık olduğu sürece belirli aralıklarla olmak üzere saldırgana ait sunucu ile iletişime geçer ve saldırganın yapılmasını istediği herhangi bir işlemin olup olmadığına bakar. Zararlı yazılımın bulaştığı cihazlar zararlı bot’un yazılımında bulunan kodların içeriğine göre bilgileri toplamak üzere saldırganın sunucusuna gönderir. Saldırgan kurbanların gönderdikleri bu bilgileri yine uzak masaüstü bağlantısı ile sunucusuna bağlanarak kontrol eder.

Saldırgan yazılım yükleyerek ele geçirdiği bilgisayarlar ile kurbanın haberi olmadan istenilen bir web sitesi aracılığıyla sahte tıklamalarla arama motorlarında web sitesinin üst sıralarda yer almasını sağlayabilir. Aynı şekilde kurbanın haberi olmadan istenilen web sitesinin hitini arttırabilir; kurbanın kullandığı e-maillerin kullanıcı adı, şifre ve e-mailindeki arkadaş listesi bilgilerine ulaşır; sosyal medyada kullanmış olduğu hesaplara erişebilir; kurbanın bilgisayarlarını kullanarak DDoS atak gerçekleştirebilir; saldırgan kendisine reklam alabileceği bir web sitesi hazırlayarak, bot yazılımı bulaşmış olan cihazları kendi web sitesine yönlendirerek sitedeki reklamlara tıklanmışını sağlar ve haksız yere kazanç elde eder; büyük şirketlerin veya hükümetlerin bilgilerini satmak için veya elde etmiş olduğu bilgilerle şantaj yapmak için bilgilerin toplanmasını sağlayabilir.

Botnet sunucularını yönetenler kendilerine köle ettiği bilgisayarlardaki kayda değer tüm bilgileri (hesap bilgileri, şifreler, projeler, dosyalar, programlar, kişisel veriler) çalmaktadırlar.

Çöpe Dalma

‘‘Çöplenme’’ veya ‘‘atık toplama’’ olarak da adlandırılan ‘‘çöpe dalma’’ yönteminde, bilişim sisteminde gerçekleştirilen bir veri-işlemi sonrasında artakalan bilgiler toplanmaktadır.

Bu bilgiler öncelikle, çıktı birimlerince üretilen ve daha sonra çöpe atılan kağıt, mürekkep şeridi gibi malzemeler üzerinde kalan bilgilerin toplanmasıyla veya bilişim sisteminin belleğinde bulunan ve ihtiyaç duyulmayan silinmiş bilgilerin gelişmiş yöntemlerle tekrar geri getirilmesiyle elde edilmektedir.

DNS’in haksız şekilde kötüye kullanılması

Yaygın olarak görülen suçlardan birisi de web sayfası hırsızlığıdır. Bir web sitesine alan adı verilen adreslerden ulaşılır. Alan adları sunucuları (DNS) veri tabanında tutulur ve tüm dünyaya ilan edilir. Bir internet kullanıcısı web sitesine ulaşmak istediğinde, web tarayıcısı alan adının DNS sorgulamasını yaparak web sayfasının bulunduğu sunucunun IP adresini öğrenmekte ve bu IP adresinden sayfayı getirmektedir.

Bir kişi web sayfası yayınlamak istediğinde önce bir alan adı almak zorundadır. Bunun için alan adı hizmeti veren servis sağlayıcıları müracaat eder. Eğer bu müracaattan önce, bir kişi daha hızlı davranıp alan adını tescil ettirirse, isim hakkı o kişinin olur. Tescil edilmiş alan adları da bilişim korsanları veya bu bilgiye erişebilen bir internet servis sağlayıcısı (İSS) çalışanı tarafından kendileri veya üçüncü bir kişi lehine olacak şekilde tescil kaydını değiştirebilirler. Bu şahıslar daha sonra tescil ettirdikleri alan adlarını yüksek ücretlerle olması gereken gerçek sahiplerine satmaya çalışmaktadırlar.

Bu suç internet servis sağlayıcılarının herhangi bir şekilde internet başvurusuna ait bilgileri kötü niyetli üçüncü kişilere sızdırması şeklinde işlenebilir. Aynı zamanda servis sağlayıcısının sistemlerine bilgisayar korsanlarının girerek bilgilere erişmesi şeklinde de işlenebilir.

Web Sayfası Yönlendirme

Web sayfası yönlerime, internet sitelerinin alan adları ile IP adreslerinin tutulduğu veri tabanları olan DNS sunucularda hukuka aykırı olarak değişiklik yapılarak, web sitesinin bir başka IP adresine yönlendirilmesidir.

Kullanıcılar siteye ulaşmak için alan adını web tarayıcısına girerler. Ancak DNS kayıtları değiştirildiği için kullanıcı gitmesi gereken IP adresi yerine, faillerin istedikleri adrese yönlendirilir ve bambaşka bir siteye ulaşır.

Bu yöntem genellikle banka web sayfasına ulaşmak isteyen kullanıcılara uygulanmaktadır. Kullanıcıların yönlendirildiği web sayfası, gerçekte gidilmek istenen web sayfasına benzer şekilde tasarlanmış başka bir web sayfasıdır. Kullanıcı bu sayfa üzerinde şifrelerini girdiğinde, bilgisayar korsanı bu şifreleri elde etmektedir. Özellikle internet üzerinden alışveriş ve bankacılık işlemlerinin yaygınlaşması, suçluların bu yöntemi kullanarak banka kredi kartları bilgilerini temin edebilme eğilimlerini arttırmıştır.

Tarama

Tarama, değeri her seferinde, sıralı bir diziyi takip ederek değişen verilerin, hızlı bir şekilde bilişim sistemlerine girilmek suretiyle, sistemin olumlu verdiği durumların raporlanması için yapılan işlemlerdir.

İşlem her seferinde bir numara artırılarak tekrar edilir. Böylelikle belirli bir aralıkta bulunan bilişim sistemleri tespit edilmiş olur. Aynı yöntem, internete bağlı IP adreslerini veya IP adresleri üzerinde açık olan portları bulmaya yönelik olarak da kullanılmaktadır.

Port taraması, özellikle son zamanlarda bilişim suçlularının sıkça başvurdukları yöntemlerden biridir. Burada kullanılan port, bilgisayarlarda bulunan fiziksel seri ve paralel portların dışında kalan mantıksal portları ifade etmektedir. Her IP adresi portlara yani sanal veri yollarına bölünmüştür. Bu sayede aynı anda, aynı IP adresinden farklı programlarla veri alışverişi yapabilmektedir. Port taramasıyla karşı sisteme ait bilgiler elde edilerek sistemin açıkları bulunabilmektedir. Şifre ile korunmuş sistemlerin şifrelerini çözmek amacıyla da şifre taraması yapılmaktadır. Özellikle sözlüklerden seçilmiş kelimeler, sadece rakamlardan veya sadece harflerden oluşan basit şifreler, şifre taraması yapan programlar tarafından rahatlıkla çözülebilmektedir. Tarama programları internet aracılığıyla ile kolaylıkla bulunabilmektedir. Şifre tarayıcı programlar, geçerli şifreyi bulmak için veri tabanında bulunan sözcükleri kontrol etmektedir.

The post BİLGİSAYAR SALDIRILARI 2. BÖLÜM first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Ankebut Group International

Hukuka Aykırı İçerik

Bilişim suçları çok sık karşılaşılan diğer bir işlenme şekli de hukuka aykırı içeriklerin bilişim sistemlerinde bulundurularak veri iletim ağları sayesinde diğer kullanıcıların erişimine sunulmasıdır. Bu içerikler ırkçı, ayrımcı, şiddeti teşvik eden ya da kişilik haklarına tecavüz eden içerikler olabileceği gibi insan ticareti ya da çocuk pornografisi ile ilgili içeriklerde olabilmektedir.

Ülkemizde yaşanan bir olayda, üniversitede idari görevleri de bulunan bir öğretim üyesine, kendisinin üniversitedeki tutumu ve uygulamalarına yönelik olarak hakaret ve tehditler içeren bir elektronik posta gönderilmiştir. Söz konusu postada öğretim üyesinin Ankara’da bulunan bir yakınının takip edildiği ve kendisinin hareketlerini düzeltmemesi halinde yakınına zarar verileceği tehdidi bulunmaktadır. Bu elektronik posta üzerinde yapılan teknik çalışmalar sonucunda öncelikli iletinin Türkiye içerisinde gönderildiği, sonra da öğretim üyesinin bulunduğu aynı ilden gönderildiği tespit edilmiştir. Elektronik izler takip edilmek suretiyle sonunda bu eylemi gerçekleştiren fail yakalanmış ve mahkemeye sevk edilmiştir.

Özellikle çocuk pornografisiyle ilgili içeriklerin bulunması ve bu materyallerin dağıtılması internetin yaygınlaşmasıyla beraber çok artmış, bu nedenle birçok ülke ve uluslararası kuruluş bu içeriklerin bulundurulmasını ve elde edilmesini suç haline getirmiştir. Bu konuda örnek bir olay ülkemizi de içerin bir şekilde uluslararası alanda yaşanmıştır.

İngiliz polisi tarafından 2001 yılında gerçekleştirilen bir operasyonda, internet üzerinden haberleşen ve çocuk pornografisine ilişkin içerik bulundurarak bunları diğer kişilerin erişimine açan bir grup izlemeye alınmış ve aralarında Türkiye’nin de bulunduğu on dokuz ülkenin polis kuruluşlarıyla işbirliği yapılarak eş zamanlı operasyonlarla bu kişiler yakalanmıştır. Türkiye’de gerçekleştirilen eylem sonucunda Ö.İ. isimli bir şahıs bu nedenle yakalanmıştır.

Hukuka aykırı içeriklerin büyük bir bölümü hakaret, çocuk pornografisi, terör örtüğü propagandası vs. gibi TCK’da ya da ceza normu içeren diğer yasalarda suç olarak düzenlenmiş eylemlerdir. Bu içeriklerin yayınının ya da bunlara erişimin engellenmesi ve internet kişilerinin bunlara ilişkin sorumlulukları ise 5651 sayılı Yasada düzenlenmiştir. Konunun genişliği ve önemi nedeniyle söz konusu yasa ve tedbirler çalışmamızda ayrıntılı olarak incelenmiştir.

DoS ve DDoS Saldırısı

DoS (Denial of Sevice) saldırısı bir hizmet aksatma yöntemidir. Bir kişinin bir sisteme düzenli veya arka arkaya yaptığı saldırılar sonucunda hedef sistemin kimseye hizmet veremez hale gelmesi veya o sisteme ait tüm kaynakların tüketimi amaçlanır. Birçok yöntemle hizmet aksatma saldırıları gerçekleştirilebilir.

DDoS ise bir saldırganın daha önceden tasarladığı birçok makine üzerinden hedef bilgisyara saldırı yaparak hedef sistemin kimseye hizmet veremez hale gelmişini amaçlayan bir saldırı yöntemidir. Eşzamanlı yapılan bu işlem hem saldırının boyutunu arttırır hem de saldırıyı yapan kişinin gizlenmesini sağlar. Bu işlemleri yapan araçlara yaşayan ölü denir. Bu saldırı çeşidinde saldırganı bulmak zorlaşır. Çünkü saldırının merkezinde bulunan saldırgan aslında saldırıya katılmaz. Sadece diğer IP numaralarını yönlendirir. Eğer saldırı bir tek IP adresinden yapılırsa bir güvenlik duvarı bunu rahatlıkla engelleyebilir. Fakat saldırının daha yüksek sayıda IP adresinden gelmesi güvenlik duvarının devre dışı olmasını sağlar. İşte bu onu DoS saldırısı gibi olaydan ayıran en önemli özelliğidir.

Phising Saldırıları

Phishing, ‘‘şifre’’ ve ‘‘balık avlamak’’ sözcüklerinin İngilizcede bir birleştirilmesiyle meydana gelen, Türkçeye yemleme (olta atma) olarak çevrilen bir saldırı yöntemidir. Phishing saldırıları son zamanların en gözde saldırı yöntemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Yemleme yöntemi kullanılarak bilgisayar kullanıcıları her yıl milyarlarca dolar zarara uğratılmaktadır. Yemleme genelde bir kişinin şifresini veya kredi kartı ayrıntılarını öğrenmek amacıyla kullanılır. Bir banka veya resmi bir kurumdan geliyormuş gibi hazırlanan e-posta yardımıyla bilgisayar kullanıcıları sahte sitelere yönlendirilir. Saldırılar için ‘‘bankalar, sosyal paylaşım siteleri, mail servisleri, çevrimiçi oyunlar vb.’’ sahte web sayfaları hazırlamaktadır. Bu web sayfalarıyla bilgisayar kullanıcılarının özlük bilgileri, kart numarası, şifresi gibi bilgiler istenir. E-posta ve sahte sitedeki talepleri dikkate alan kullanıcıların bilgileri çalınır.

Burada şunu da belirtmek gerekir, arama motorlarında bazı bankaların dolandırıcılar tarafından hazırlanan sahte web adreslerinin yer aldığı göz önüne alındığında, bu saldırıların yaygın olduğu görülmektedir. Tedbir olarak banka adreslerinin, adres çubuğuna elle (manuel) olarak yazılması önerilir.

Parola Kırma Saldırıları

Bir bilişim sisteminin iletilen ya da bir bilgisayarda saklanan verilerin şifresini çözme veya öğrenme işlemine şifre kırma denir. Bu konuya genel yaklaşım, bütün tahminleri tek tek denemektedir. Şifre kırma işlemi, bilgisayar şifresini unutan insanlar için yardımcı olabilir. Şifre kırma işlemi ayrıca dijital dünyada gizli verilere erişim olanağı da sağlar.

Bir şifreyi kırmak için gereken zaman şifrenin uzunluğuna ve karmaşıklığına göre değişebilir, bu ölçüm şifrenin içerisinden sağlanır, yani şifre içinde sadece harf ve sayılar değil işaretler gibi karakterlerde kullanılırsa şifrenin karmaşıklığı artar. Kaba-kuvvet saldırıları ile bir şifrenin olabilecek bütün şifre olasılıkları tahmin edilir ve denenir. Bu denemelerden birisi mutlaka gerçek şifreyi yakalar. En çok kullanılan şifre kırma yöntemleri örneğin, sözlük atağı, sözcük listesi yerine koyma yöntemi ve benzeri yöntemler, deneme sayısını azaltır ve genelde saldırılardan önce kullanılır.

The post BİLGİSAYAR SALDIRILARI first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Ankebut Group International

BİLGİSAYAR VİRÜSLERİ

Ağ Solucanları Virüsü

Ağ solucanları, kullanıcının etkisi olmadan kendi kendine çalışabilen ve aynen kendisi gibi bir kopyasını, veri iletim ağına bağlantısı olan diğer bilişim sistemlerine kopyalayabilen yazılım türlerine verilen genel addır. Ağ solucanları genellikle bilgisayar virüsleri ile karıştırılmaktadır; ancak ağ solucanları bilişim virüsleri gibi sisteme zarar verme zorunluluğu olmaksızın da sistemin içinde hareket edebilmektedir.

Ağ solucanları veri iletim ağı yoluyla ulaştıkları bir bilişim sisteminin güvenlik duvarıyla karşılaştıklarında, tahmin edilmesi kolay şifreleri ve verileri kullanarak veya veri iletim ağındaki standart sözlükten veya genellikle kullanılan şifrelerden oluşan kendi sözlüklerinden seçtikleri anahtarları deneyerek sonuca ulaşmaya çalışmakta ve çoğu zaman iyi oluşturulamamış güvenlik duvarını aşarak bilişim sistemine girmekte ve eylemlerine başlamaktadır.

Ağ solucanları, yukarıda anlatıldığı üzere veri iletim ağı üzerinden ulaştığı bir bilişim sisteminin güvenlik duvarını aştıktan sonra, bu sistemin içinde serbestçe dolaşarak ya bir bilgisayar virüsü gibi davranarak sistemde bulunan yazılımlara zarar vermekte ya da üzerinde taşımış olduğu bir truva atı yazılımını sisteme bırakmaktadırlar. Ağ solucanları sistem içinde bu eylemleri gerçekleştirdikten sonra genellikle hareketlerine ilişkin tüm izleri de silmekte ve bu izlerin bulunmalarını neredeyse imkansız hale getirmektedir.

Ağ solucanlarının varlığı ilk olarak 2 Kasım 1988 tarihinde ABD’de gerçekleştirilen bir bilişim sistemine saldırı olayıyla ortaya çıkmıştır. Bu tarihte o günkü veri iletim ağı olan ARPANET’e yüklenen bir yazılım bir anda ülkenin tüm önde gelen bilim kuruluşlarının ve askeri araştırma merkezlerinin bilişim sistemlerine bulaşmış ve burada inanılmaz bir hızla kendi kopyalarını üreterek sistemleri kullanılmaz hale getirmiştir. İlk yapılan tahminlerde altı bin bilgisayara bulaştığı düşünülen ağ solucanının sonradan yapılan incelemelerde iki bin adet bilgisayara bulaştığı görülmüştür. Söz konusu saldırı sonucunda kullanılamayan sistemlerinin neden olduğu zararlar dışarıda kalmak şartıyla bu ağ solucanı saldırısının 150.000 Dolarlık zarara yol açtığı hesaplanmıştır.

Tavşan Virüsleri

Tavşan olarak adlandırılan yazılımlar, adını aldıkları hayvan gibi çok hızlı üreyebilmektedirler. Bunlar içine girdikleri bilişim sisteminin normal işleyişini sağlayan komutları vermesini engellemekte ve giderek sistemin yavaş çalışmasına neden olarak en sonunda da sistemi çalışamaz hale getirmektedirler.

Tavşanlar genellikle çok kullanıcılı geniş sistemlerinin işleyişini bozmak ve veri iletim ağını koparmak amacıyla kullanılan bir yazılım türüdür. İngiltere’de gerçekleşen bir olayda sanal korsan takma adlı bir bilişim korsanı üniversitenin sistemlerine yüklediği tavşan yazılımları sayesinde bu sistemlerin durmaksızın ‘‘Sanırım benim çılgın olduğumu biliyorsunuzdur… Ayrıca bunalımdayım’’ ve ‘‘Meydan okuduğunuzu görüyorum’’ yazılarını yazmasını sağlayarak sistemlerin işlevsiz hale gelmesini sağlamıştır.

Bukalemunlar

Bukalemun adlı yazılımlar truva atı yazılımı gibi sistemi aldatma yoluyla içeri girer. Sistem için normal çalışan, zararsız bir yazılım gibi davranan ve onun niteliklerine sahipmiş gibi görünen bukalemunlar, sistemin içine girdikten sonra gerçek kimliklerini ortaya çıkarmakta ve zarar verici eylemlerine başlamaktadırlar. Bu yazılım kendisini saklamakta ki başarısı nedeniyle bu adı almıştır.

Bukalemun yazılımları, özellikle çok kullanıcılı sistemlerde içine girdikleri bilişim sisteminde bulunan kullanıcı adlarını ve şifrelerini, verileri taklit edebilme özelliği sayesinde gizli bir dosyaya kaydeder ve bundan sonra sistemin monitöründe ‘‘sistem bakım için geçici bir süre kapatılacağı’’ uyarısını verir. Sistem kapandıktan sonra bukalemun yazılımını kullanan kişi içine girdiği sistemde istediği yere ulaşabilir ve eylemlerini gerçekleştirebilir.

Mantık Bombası Virüsleri

Mantık bombası virüsü aslında truva atı yazılımlarının bir türüdür. Aynen truva atı gibi bilişim sistemine yararlı bir yazılım görüntüsünde sisteme girmekte ve sistem içinde normal şekilde çalışıtığı hiçbir zarar verici işlemde bulunmamaktadır. Ancak yazılımın içinde belirlenmiş özel durumların gerçekleşmesi ya da yazılım tarafından belirtilen bir tarihin gelmesi halinde gerçek kimliğine bürünerek hareket etmekte ve zarar verici işlemlerine başlamaktadır.

Mantık bombası yazılımları tamamen içine girdiği bilişim sistemine zarar vermek amacıyla oluşturdukları için harekete geçtikleri sistem için yıkıcı olmaktadırlar. Ülkemizde 26.4.1999 tarihinde ortaya çıkan ‘‘Çernobil virüsü olayı’’ mantık bombaları için iyi bir örnektir. Virüs kendisini yazan kişi tarafından yerel bir bilişim konferansında yararlı olarak tanıtılıp çeşitli ülkelerden gelen katılımcılara dağıtılmıştır. Bu kişiler tarafından yazılım çok kısa sürede Avusturya, Avustralya, İsrail, Şili, İsviçre, İsveç, ABD, Rusya ve İngiltere gibi ülkelere ulaşmıştır. Windows 95 ve Windows 98 işletim yazılımlarında çalışan mantık bombası kendisini ihtiva eden bir kurulum dosyası çalıştırıldığında etkin hale gelmekte ve bilişim sisteminin hafızasında beklemektedir. Yazılım her ayın 26’sında zarar verici eylemlerine başlamakta ve sisteme kullanılamaz derecede zarar vermektedir. Bu yazılım ülkemizde de çok sayıda bilişim sistemine zarar vermiş ve önemli ölçüde maddi kayba yol açmıştır.

The post BİLGİSAYAR VİRÜSLERİ first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Bilişim Korsanları ve Suçları

Bilişim korsanları, öncelikle bilişim sistemlerine yetkisiz erişim yapan kişilerdir. Kendilerine genellikle üst düzey bilişim uzmanı olarak tanımlarlar ve kimi zaman da efsane olarak görürler. Bu kişiler şeytanca hareketleri severler ve bilişim korsanlığını tek bir nedenle yapmazlar. Ancak bu davranışlarının temelinde genellikle heyecan arayışı ve duygusal bir yapı görülür. Bu kişiler eylemlerini çoğu zaman bilişim sanatı olarak görmekte, yaptıkları eylemlere bir şekilde imzalarını atmak ve bir iz bırakmak istemektedirler.

Bilişim korsanları, bilgi güçtür sloganıyla hareket ederek, bu eylemlerini ilk ortaya çıktığı zamanlarda istedikleri her bilişim sistemine herhangi bir sınırlama olmaksızın girme hakları olduğunu ileri sürerek, her türlü eylemlerini meşru göstermeye çalışmışlardır.

Bilişim korsanları bugün için en yaygın veri iletim ağı olan internet üzerinden eylem gerçekleştirecekleri bilişim sistemine girmektedirler. Bu girişi genellikle bilişim sisteminin işletim yazılımını yazan kişilerin gerektiğinde yazılım ve dolayısıyla sistemi korumak amacıyla bıraktıkları arka kapılara bularak buradan sızmak yoluyla gerçekleştirirler. Bir kere bu giriş sağlandıktan sonra bilişim uzmanı fark edilene kadar sistem içinde dilediği bilgiye ulaşabilmekte ve hatta sistemin işleyişine her türlü etkide bulunabilmektedir.

Bilişim sisteminin güvenliğinin kırılıp girilmesi eylemini diğer suç işleme şekillerinden ayıran en önemli özellik ise genellikle sisteme giriş sırasında yardımcı yazılımlar kullanılmasından ziyade eylemin bizzat bilişim korsanının becerisine dayanmasıdır. Kimi hallerde güvenlik kodlarının çözülmesi için olasılık ve kombinasyon hesaplarını hızla yapan yardımcı yazılımlar kullanılsa da sistem içinde gezinme ve verileri ele geçirme eylemleri bilişim korsanının kendisi tarafından yapılmaktadır.

Mart 1997 tarihinde genç bir bilişim korsanı, ABD’de bulunan bir havaalanının bilişim sistemine girerek havaalanı telefonlarını altı saat boyunca kullanım dışı bırakmış, buna bağlı olarak havaalanının hava trafik kontrol sistemleri ve diğer pek çok önemli servisi aynı süre içinde çalışmamıştır. Aynı bilişim korsanı bilişim sistemine girdiği bir eczanenin hastalarla ilgili bütün kayıtlarını Ocak, Şubat ve Mart 1997 tarihinde dört ayrı yetkisiz girişle ele geçirmiştir. Bu korsan ABD’de bilişim suçu nedeniyle hakkında dava açılan ilk kişi olmuştur. Bu kişi gerçekleştirdiği eylemler nedeniyle suçlu bulunmuş ve iki yıl boyunca gözetim altında tutulmasına, 250 saat sosyal hizmetlerde çalışmasına ve suç işlediği esnada kullandığı bilişim sistemlerinin müsadere edilmesine karar verilmiştir.

Bir başka örnekte ise 2008’de iki kez belirlenen virüs solucanı, Şubat 2009 itibariyle 15 milyon bilgisayara ulaşmıştır. 13.02.2009’da Microsoft, virüsün oluşturulmasında veya dağıtılmasında katkısı olan kişiler hakkında bilgi verenlere 250.000 dolarlık bir ödül vaat etmiştir. Yine 2008’de bir grup bilişim korsanı savaş sürüşü isimli bir metot kullanarak 40 milyon kredi kartı numarasını ele geçirmiştir. Etrafta araçla dolaşırken güvensiz kablosuz ağlara dinleme sağlayan yazılım yöntemiyle, Amerikan tarihinin en büyük kredi kartı vurgununu gerçekleştirmiştir.

Ülkemizde bu şekilde gerçekleşen bir olayda, TBMM’yi takip eden basın mensuplarının elektronik posta kutularına yine TBMM’den ve hatta meclis başkanına ait elektronik posta adresinden geldiği görülen ‘‘tbmm.gov.tr’’ uzantılı mesajlar bırakılmıştır. Söz konusu mesajların açılması sonucunda ise içerikte şu yazının bulunduğu görülmüştür:

‘‘Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin maillerine el konulmuştur. Bu mesajın nereden geldiğine bakarsanız anlarsınız: ‘@tbmm.gov.tr’. Tüm milletvekillerimize geçmiş olsun. O bilgi işlem dairelerini de bugünden tezi yok aforoz etsinler. Onlara diplomalarını veren okulların da denetlenmesi şart. Benim yurdum bu kadar basit ele geçirilmemeli. Biz yapabiliyorsak bunları… Bu olay kesinlikle iyi niyetli olarak yapılmıştır. Kendinize gelin. Biz şuna inanıyoruz ki, bu karışık ortamda ülkemiz her konuda güvenliğini önemsemelidir. Saygılarımla; MUSE’’.

Bu örnek olayda da görüldüğü üzere yapılan eylemler gerçekten çok ciddi ve haberleşme özgürlüğüne ve özel hayatın gizliliğine dair temel hak ve özgürlükleri ihlal eder mahiyettedir.

İnternetin diyalog sağlama gücü çok geniş ve güçlüdür ve bu güç her geçen gün katlanarak büyümektedir. İnternet sayfaları tarayıcılarının bu özelliği, bilişim suçlarıyla mücadelede en sorunlu ve hassas noktalardan birisini oluşturmaktadır. Bilişim suçu failleri örneğin bilişim korsanları, bir taraftan suç işlerken diğer taraftansa kendilerine ve işledikleri suçlara dikkat ve ilgi çekmek istemektedirler. Bunu sağlamak için de internette nasıl suç işlenebileceğini, kendilerinin suç işlerken büyük zevk aldıklarını, işin püf noktalarını ve pek çok konuyu, kendi kurdukları web sitelerinde veya gönderdikleri e-postalar ile anlatmaktadırlar. Bazen de bunları açıklamak için ilgili kişilerle canlı diyalog kurmaktadırlar.

Bilişim korsanlarının bu diyaloglarının internet sitesi kullanıcıları üzerinde oldukça güçlü bir etkiye sahip olduğu ifade edilmektedir. Hatta internet korsanları, internetteki yeni yazılımların öncüleri olarak da görülmektedirler. Dolayısıyla kimi zaman internette kullanılan yazılımlara zarar veren bilişim korsanlarının yeni yazılımların oluşturulmasına neden olduğu da ifade edilmektedir. Çünkü bilişim korsanlarının, suç işlemedeki ustalık ve zekaları başta devlet yetkilileri olmak üzere bu sahadaki ilgililere, daha güçlü ve açıkları az olan yazılımlar oluşturmaya yöneltmektedir.

Bilişim Korsanı

Yukarıda açıkladığımız ve bilişim sistemleri konusundaki uzmanlıklarını suç işlemek için kullanan kişilerin yanında bir de bu bilgilerini sistemlerin güvenliğini test etmek için kullanan kişiler bulunmaktadır. En iyi bilişim firmaları kullandıkları sistemlerin, bilişim korsanları tarafından kolayca aşılıp, sistemin içine girilmesi ve çeşitli eylemlerin yapılmasının nasıl olduğunun anlaşılması ve bunlara karşı önlem alınması, bu kişilerden destek alınmadan yapılması oldukça zordur. Nitekim pek çok şirket bilişim korsanlarının kendi sistemleri içindeki işledikleri suçlar hakkında ilgili makamlara ihbarda bulunmamakta ve müşterilerini kaybetmektense, sessiz kalıp katlanmayı tercih etmektedirler.

Bu zorlukların aşılmasında eskiden bilişim korsanlığı yapmış kişilerin bilgi ve deneyiminden yararlanma yoluna gidilmektedir. Bilişim sistemlerinin güvenliğinin eskiden bilişim korsanlığı yapmamış kişilere denetlettirilmesinden yeterince faydalı sonuçlar alınamamıştır. Uzman kişi, bilişim sisteminin saldırı karşısındaki güvenliğini, en fazla hayal gücünü zorlayarak veya bu konuda edindiği bilgileri uygulayarak test edebilmektedir. Çünkü bilişim güvenliği uzmanı, aslında bir bilişim korsanı olmadığı için kendisini bu konuda zorlasa dahi bir bilişim korsanı gibi düşünüp hareket edemez.

Bilişim güvenliği uzmanları, bilişim sisteminin güvenliğini denetlerken, gerçek bir bilişim korsanının suç işleme esnasındaki psikolojik durumu içinde düşünüp sisteme karşı ani saldırılar yapamaz. Oysa önemli olan, bilişim sisteminin gerçek bir bilişim korsanı saldırısı altındayken karşı güvenlik önlemlerinin kontrol edilmesidir. Her ne kadar bilişim güvenliği uzmanı bu testi gerçekleştirebilirse de bu test hiçbir zaman bir bilişim korsanınınki gibi olmaz. Bu ihtiyaçtan hareketle artık suç işlemeyi bırakmış eski bilişim korsanları bu testler için kullanılmakta ve bunlara (ahlaklı bilişim korsanı) denilmektedir.

The post Ankebut Group Internetional – ”Bilişim Korsanları” first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Ankebut Grubu Uluslararası

Bilişim Suçlarının İşlenme Şekileri

Bilişim suçları klasik suç tiplerinden ayıran ve kendine özgü suçlar olmasını sağlayan en önemli özellik bu suçların işlenme şekillerinin farklılığıdır. Klasik suç tiplerinde suçun maddi unsurunu oluşturan eylemler faillerin fiziki hareketleriyle meydana gelmektedir. Bu fiziki hareket örneğin ya failin konuşarak hile yaratması, ya somut bir belgeyi değiştirmesi ya da eve girip malı alması gibi eylemlerle olmaktadır. Bilişim suçlarında ise genellikle failin bilgisayarın klavyesine dokunması dışında bir fiziki hareket olmamakta, ancak fiziki hareketlerle meydana getirilebilecek zararlardan çok daha fazlası bu sayede meydana getirilebilmektedir.

Bilişim suçları gibi olayların önemli bir özelliği de işlenme şekillerinin yapısı itibariyle genellikle çok kısa bir zaman dilimi içinde oluşmaları ve arkalarında bulunması çok zor, silik ip uçları bırakmalarıdır. Bu nedenle bu suçların tespit edilmesi zor olmakta, eylem tespit edildikten sonra fail ya da faillere ulaşmak ise ya çok daha zor olmakta ya da mümkün olmamaktadır. Nitekim dünya genelinde bilişim suçlarının etki ve boyutları hakkında kesin bilgilere ulaşılmamakta ve bu suçların önemli bir bölümü rapor edilmemekte, soruşturmaya konu yapılmamaktadır.

Bilişim suçlarında fiziksel bir eylem olmasa da bilişim sisteminin soyut unsuru olan veriler üzerinde suç oluşturan işlemlerin gerçekleştirilebilmesi için ya çeşitli yazılımların kullanılması ya da çeşitli tekniklerin geliştirilmesi gerekmektedir. Bu yazılım ya da tekniklere örnek olarak sistem güvenliğinin kırılıp içeri girilmesi, salam tekniği, truva atı, ağ solucanları, tavşanlar, bukalemunlar, mantık bombaları, virüsler, çöpe dalma, gizlice dinleme, veri aldatmacası verilebilir. Bilişim firmaları bilişim teknolojisindeki hızlı gelişme nedeniyle bu suç işleme şekilleri yalnızca örnek nitelikte kalmaktadır; çünkü her gün yeni bir bilişim suçu işleme şekli ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle aşağıda bugün için en sık görülen birkaç bilişim suçu işleme şekli anlatılacaktır. Bu arada firmamıza son sıralarda en çok yöneltilen soru olan en iyi bilişim firması kimdir sorusunun cevabı tabiki de Ankebut Group International’dir.

Bilişim Suçları İşlenme Şekilleri

Bu konudaki açıklamalar ve tartışmalar diğer eylemlerden çok bu eylemi gerçekleştiren kişiler olan ‘‘sanal korsanlar’’ kavramı çerçevesinde yapılmaktadır. Bunlar ilk olarak 1960’lı yıllarda ABD’de telefon şirketlerinin bilişim sistemlerinin işleyişini merak edip bu sistemlere müdahale eden kişiler olarak ortaya çıkmışlardır. Daha sonra bilgisayarın bulunmasıyla bu kişiler ‘‘sanal korsan’’ adıyla bilişim sistemlerinin işleyiş şeklini merak eden ve sisteme müdahale eden kişiler olarak boy göstermiştir. Bu kişiler iyi niyetli olarak sistemlere girip sistem güvenliğini denediklerini belirtmektedir. Bunun yanında bir de kopyalama eylemi ve bunları gerçekleştiren kopyacılar denilen kişiler bulunmaktadır. Bunlar kötü niyetli olarak, kendilerine veya üçüncü bir kişinin çıkarına hukuka aykırı yarar sağlamak için bilişim sistemlerine ya da web sitelerine saldırmakta ve güvenlik duvarlarını aşıp girmektedirler. Bu iki suçlu tipi arasındaki temel fark, korsanların sadece bir sistemin güvenlik duvarını aşarak sistem içindeki verilere ulaşması; kopyacılarında sisteme girip verilere yok etme, değiştirme, şifreleri kırma ve hukuka aykırı yarar sağlama gibi eylemler yapmasıdır. Söz konusu iki kavram zamanla iç içe geçmiştir ve bugün hepsi için sanal korsan ibaresi kullanılmaktadır. Genel olarak bu kişileri ifade etmek için dilimizde ‘‘bilişim korsanı’’ teriminin kullanıldığı görülmektedir. Biz de bu terimi kullanmayı tercih ediyoruz.

Bilişim suçu: Truva atı

Truva atı yazılımı adını Yunan mitolojisinde masum bir hediye olarak sunulan büyük tahta attan almaktadır. Söz konusu tahta at hediye olarak verildikten ve bu atı düşmanın kalesinin içine aldıktan sonra atın içine gizlenen askerler çıkmış ve kaleyi fethetmiştir.

Truva atı yazılımı da aynen bu mantıkla çalışmaktadır. Birçok bilgisayar kullanıcısı tarafından edinilmek istenebilecek yararlı bir yazılımın sistem dosyaları içine, çok az yer kaplayan truva atı yazılımı eklenmekte ve genellikle internet siteleri üzerinde ücretsiz yazılım sağlayan web sitelerinde ya da elektronik posta yoluyla kullanıcılara ulaştırılmaktadır. Böyle bir şey ile karşılaşırsanız ya da sizlere internette iftira atılırsa kötü haber silme hizmetimizi gözden geçirebilirsiniz. Kötü haber kaldırma veya silme hizmetimizi bizlerden talep edebilirsiniz.Bu yazılımı bilgisayarına yükleyen kullanıcı, görünüşte yararlı olan yazılımı bilgisayarına kurduğunda truva atı yazılımı da kendisini fark ettirmeden çalışmaya başlamaktadır. Bundan sonra truva atı yazılımı kurulmuş olduğu bilgisayarın işletim yazılımının açıklarından yararlanarak bütün sisteme hakim olmakta ve kendisini gönderen kişinin bütün komutlarını yerine getirmektedir. Truva atları her ne kadar sisteme zararlı bir yazılım olmaları sebebiyle bilişim virüslerine benzetilebilirse de, kendi kendilerine çoğalma özelliklerinin olmamaları ve zararsız bir yazılımmış gibi görünebilmek özelliğine sahip olmaları nedeniyle bilişim virüslerinden ayrılmaktadır.

Bilişim suçları olaylarının hemen hemen hepsi bu yazılım yoluyla işlenebilmektedir. Bu yazılımın kullandığı alanlar çok geniştir. Bununla yetkisiz olarak bilişim sistemlerine girmek, verileri hukuka aykırı olarak ele geçirmek, hukuka aykırı yarar sağlamak, kişisel haklara zarar vermek ya da verilere zarar vermek gibi hemen tüm eylem biçimleri gerçekleştirebilir. Bilişim sistemlerine virüslerin gizlenerek sokulması ile bu sistemlere zarar verilmesi eylemleri, bankaların bilişim sistemlerine girilerek hukuka aykırı yarar sağlanması eylemleri ya da bilimsel veya askeri kuruluşların bilişim sistemlerine sızılarak yapılan casusluk eylemleri genellikle truva atı yazılımının kullanılmasıyla gerçekleştirilmektedir. Bu konuda bilinen en önemli örnek, ABD ve İsrail’in ana belleğine yerleşen truva atı yazılımını içeren bilişim sistemlerinin Ürdün’e satmasıyla gerçekleşmiştir. Bu sayede Ürdün’ün Filistin ve Filistin kuruluş örgütü hakkında elinde bulundurduğu içerik açısından çok zengin dosyalar söz konusu bilişim sistemlerinin Ürdün’deki sistemlere uyumunun yapılarak çalıştırılması ve sonrasında içinde bulunan truva atı yazılımının işletilmesi yoluyla ABD ve İsrail’in eline geçmiştir.

Bilişim suçu: Salam tekniği

Bu teknik genellikle bankaların bilişim sistemlerinde gerçekleştirilen hukuka aykırı yarar sağlama suçları için kullanılan etkin bir yöntemdir. Sistemin esası çok fazla kaynaktan (örneğin çok sayıda banka hesabından) kaynak başına çok az miktarda hukuka aykırı yarar sağlanması esasına dayanır. Böylelikle banka ya da hesap sahipleri hesaplarda meydana gelen yetkisiz hareketi kolaylıkla far edememekte; ancak küçük miktarların çok sayıda kaynaktan toplanmış olması fail açısından büyük miktarda bir hukuka aykırı yarar sağlamaktadır. Bu tekniğin gerçekleştirilmesi için de genellikle truva atı yazılımının çeşitleri veya benzer işleve sahip yazılımlar kullanılmaktadır.

Çok sık örnek verilen bir olayda, bir banka çalışanı, bankanın tuttuğu milyonlarca mevduat hesabının dört ayda bir yapılan faiz ödemelerinin dört ondalık kesir puanına kadar hesaplandığı, sonra da aşağı veya yukarı yuvarlandığını fark etmiştir. Bankanın bilişim suçları olayında bulunan yazılım uyarınca bir doların 0.0075 kadar üstünde olan her rakam bir üst sente yuvarlanmakta ve mudiye ödeme yapmaktadır; bunun altında kalan rakamlar ise aşağı yuvarlanmakta ve bankanın hesabına eklenmektedir. Banka memuru bu işleyişi kavrayınca, sistemin yaptığı işlemi değiştiren bir yazılım yapmış ve aşağı yukarı yuvarlanarak bankanın hesabına gitmesi yerine kendi açtığı bir hesaba gitmesini sağlamıştır. Banka memurunun bu işlemi üç yıl süreyle uyguladığı ve bu süre içinde milyonlarca dolar tutarında hukuka aykırı yarar sağladığı belirtilmektedir.

The post Ankebut Group International – Bilişim Suçlarının İşlenme Şekilleri, Kriminoloji ve Ekonomik Suçlar first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Ankebut Group International

Bilişim Suçları

Transistörlerin yerini almak üzere tümleşik devrelerin bulunması ve bu sayede bilgisayarların hem küçülmesi hem de maliyetinin azalması kısa zamanda birçok kişinin bilgisayar sahibi olmasını sağlamıştır. Buna paralel olarak ticari yaşamda da hemen her kayıt ve işlem bilişim sistemleriyle tutulmaya başlanmış, eski yöntemler bırakılmıştır; buna bir de 1990’lı yıllarda internet ağı herkesin kullanımına açılması ve bilgisayar kullanıcılarının çığ gibi büyüme olgusu eklenince bu makineyle kötü niyetli kişiler tarafından bilişim suçu işlenmesi de mümkün ve elverişli hale gelmiştir.

Günümüzde hemen her resmi ya da özel kuruluşun internete bağlı olması ya da kendi bileşim ağları vasıtasıyla işlem yapmaları nedeniyle, suç failinin oturduğu yerden ve yakalanma riskinin çok az taşıyarak istediği sonuçları elde etmek amacıyla suç oluşturan eylemleri gerçekleştirmesi mümkündür. Buna bir örnek vermek gerekirse bugüne kadar güvenliğin en üst seviyede tutuldu bilinen kurumlar olan askeri ve endüstriyel araştırma ve laboratuvarlarının bilişim sistemleri sızılmış, pek çok değerli veri çalınmış ya da bu sistemlerin işlemesi geçici süreyle de olsa engellenmiştir. ABD Dışişleri Bakanlığı’nın son derece gizli olan belgelerinin yine ABD’de bir asker tarafından sanal ağ üzerinden elde edilmesi ve bunların internet üzerinden web sitesi aracılığıyla tüm dünyaya yayınlanması bunun en güncel ve önemli son örneğini oluşturmaktadır.

Aslında insanların teknolojik gelişmelerin suç işlemede araç olarak kullanılmalarını tarihi oldukça eski tarihlere dayanmaktadır. Basit bir tarih okuması bizlere teknoloji ile suç arasındaki ilişkinin yeni olmadığını ve teknolojik gelişmelerin getirdiği faydalı kullanımların yanı sıra bunlar kullanılarak zarar verilmesi potansiyelinin geliştirilmiş olduğu faydaları çok da uzak olmadığını göstermektedir. Bununla birlikte, her ne kadar teknolojik fikirler ve donanımlar zamanla değişikliğe uğrasalar da birçok temel suç işleme düşüncesi aynı kalmıştır. Özellikle teknolojinin yarattığı güveninin kullanılarak suç işlenmesi düşüncesi hala geçerlidir. 19. yüzyılda ilk telgraf sistemleri kullanılarak işlenen bazı dolandırıcılık suçları ile günümüzün modern bilişim suçları arasında esrarengiz bir benzerliğin bulunduğu görülmektedir. Suç ve teknoloji arasındaki bu uzun süreli ilişki, her ne kadar kolay olmasa da, aynı zamanda suçta korunma ve güvenlik kavramları için de söylenebilir. Örneğin Mısır piramitlerinin mimarisi, mezar soyguncularının önlenmesi için yüksek yüksek düzenli güvenlik teknolojilerinin kullanılmasını gerektirmiştir. Birkaç küçük yanlış adımın atılması ya da hareketin yapılması mezarın kapısının sonsuza kadar kapanmasına yol açmaktadır. Bu sistem, bugün günümüzün havaalanlarında normal dışı hareketliliğin takip edilerek potansiyel terörist aktivitelerinin tespit edilmesinde kullanılan yöntemlerin benzeridir. Yine telgrafla ilgili olarak, iyice ardından kısa bir süre sonra suçluların yakalanmasında kullanıldığı bilinmektedir. Bir katil olan Amerikalı insan 1845’te ki infazından dakikalar önce bu durumu ifade etmiştir; zira kendisi metresini öldürdükten sonra trenle Londra’ya gitmek üzere yola çıktığında, bu kişi hakkındaki bilgi telgrafta polis merkezlerine bildirilmiş ve kendisi Londra’ya vardığında polis tarafından yakalanarak gözaltına alınmıştır.

Bugün de suçlular ile soruşturma makamları arasındaki dönen oyunlar geçmişte olduğu gibi devam etmektedir. Suçlular yeni teknolojiler üretir ve kullanırlarken, soruşturma makamları da onların seviyesini yakalamaya ve suçluların soruşturulması, tespiti ve önlenmesi için aynı teknolojileri kullanmaya çalışmaktadırlar. Günümüzün modern zamanlarında değişen asıl husus, küresel bir iletişim sistemi ile birbirine bağlı olarak kişisel bilişim sistemleri gibi aygıtların kullanımının ortaya çıkması ve artmasıdır. Zararlı hareketlerin oluşumu ve esastan değişikliğine ilişkin zaman aralığı söz konusu ağın oluşumu ile son derece kısalmıştır. Özellikle dikkate alınması gereken husus ise, bir bilişim suçu işlenmesi için gereken zaman, bilişim suçu dalgası için gereken zamanı dönüşmüş ve yıllar ve aylardansa, saatler ve dakikalar konuşulmaya başlanılmıştır. Sonuç olarak bugün bilişim sistemleri ve ağ teknolojileri basitçe çarpan etkisi yaratan bir güç olmanın ötesine geçmiştir, suçun işlenmesinin, soruşturmasından ve önlenmesinden küresel çapta paylaşılması artık yalnızca bir düşünce değildir; Ancak bunun gerçekleşmesi için ancak yüksek düzeyde bilgisayar gücü gerektirmektedir. İşte bunların gelişmesi son derece hızlı bir şekilde olmakta, bilişimdeki hız bu alanın en önemli belirleyici özelliklerinden birini oluşturmaktadır. Nitekim bir hesaplamaya göre bir internet yılı yaklaşık olarak normal bir takvim yılına göre 3 ay ya da daha ağzına denk gelmektedir. İşte aşağıda yer alan kronolojik sırlama bu bilgiler ışığında değerlendirilmelidir.

• En iyi bilişim firmaları ve bilişim suçlarının tarihi 1990’lı yıllarda çeşitli olaylar nedeniyle bilgisayar suçları ya da bilgisayarlarla ilgili suçlar başlığı altında basında ve bilimsel yayınlarda çıkan yazılara kadar gitmektedir. Bu olaylar ilk olarak bilgisayar manipülasyonu, bilgisayar sabotajı, bilgisayar casusluğu ve bilişim sistemlerinin hukuka aykırı kullanımları ile ilgili olarak gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, gazete haberlerine dayalı birçok raporda, yeni bir fenomen olan bilişim suçlarının akla uygun bir işlenme sebebinin olup olmadığı, bu suçları işleyen failleri bu eylemlere iten etkenlerin neler olduğu tartışılmaya başlanmıştır. Teknolojik yeraltı dünyası kültürü de 60’lı yılların başında bilgisayarların sadece büyük şirketler ve kuruluşlar tarafından kullanıldı, çok yer kaplayan karmaşık makineler olduğu dönemde, bunları kullanan operatörler tarafından oluşturulmaya başlanmıştır.
• Bilinen ilk bilişim suçu 18 Ekim 1966 tarihli bir gazetede yayınlanan “bilgisayar uzmanı banka hesabında tahrifat yapmakla suçlanıyor” başlıklı haber ile kamuoyuna yansımıştır. Buna bağlı olarak da bilgisayar ve onun çıkardığı sorunlarla ilgili ilk hukuki düzenlemeler bilgisayarın anavatanı olan ABD’de yapılmıştır. Amerikan hukukunda bu, yeni bir hukuk dalı olarak kabul edilmiş ve yeni bir daire altında anılmaya başlanmıştır.
• 1970’li yıllara gelindiğinde Avrupalı Hukukçular bu konuyla yeni yeni ilgilenmeye başlamışken Amerikalı Hukukçular uyuşmazlıkları yargı önüne götürme durumuna gelmişlerdir. 1970’lerin ortalarına dek bilişim suçları ile ilgili kriminolojik açıdan bilimsel bir araştırma yapılmamıştır. Yapılan ilk çalışmalar ise bilişim suçlarının yalnızca sınırlı bir kısmını kapsamaktadır.
• Bilişim suçları kavramının yaygın bir biçimde kullanılması ve öğrenilmesi bilimsel dergilerde korsan, bilgisayar virüsleri ve bilgisayar kurtçukları hakkında yazılar çıkması ile oluşmuştur. Bunun yanı sıra bilgisayar yazılımlarının genel olarak korsan kullanımı, para çekme makinelerinin kötüye kullanımı ve iletişim haklarında ve şirketlerinde yapılan yolsuzluklar gibi olaylar halka bilgi toplumunun zayıflıklarını göstermiş.

Bilişim suçlarının bilinen bir kavram olmasından kısa bir zaman sonra, 1980’li yılların başlarında, kişisel bilgisayarların üretilmesiyle, birçok kişi bilgisayar kullanmaya başlamış ve bilişim suçlarının niteliği de değişime uğramıştır. Böylelikle en iyi bilişim ajansları suçluların suçlarının yalnız hukuka aykırı menfaat sağlamak amacıyla işlenmediği, diğer başka menfaatler için de işlenebildiğini anlaşılmıştır. Buna örnek olarak; hastane bilgisayarlarının içeriğinin değiştirilmesi bilgisayar aracılığıyla kişisel gizliliğin ihlal edilmesi gibi yeni suç modelleri ortaya çıkmıştır. Bundan sonra ki, bu yeni sorunun ciddi bir şekilde ele alınması gerekliliği açıkça ortaya çıkmıştır.

Özellikle internet için web 2.0 teknolojisinin bulunması ve 1994 yılından itibaren yoğun bir şekilde kullanılmaya başlanmasıyla internet sayfası kullanılarak gerçekleştirilen hukuka aykırı eylemlerin artması, hem özel hukuk alanında hem de ceza hukuku alanında bu konuyla ilgilenilmesi sonucunu doğurmuştur. Özellikle kamu hizmeti veren büyük merkezi kuruluşların ve güvenlik kuruluşlarının veri tabanlarının, virüs adı verilen küçük yazılımlar sayesinde çökertilmesi veya truva atı verilen küçük yazılımlar sayesinde bunların içeriğinin öğrenilmesi ve değiştirilmesi, bu önemli sistemleri duyulan güvenin sorgulanmasını ve bunların güvenirliğinin gözden geçirilmesine neden olmuştur. Bu duruma karşı alınacak etkili önlemlerden biri olarak da ceza hukuku alanında çeşitli düzenlemelerin yapılması gerekliliği kaçınılmaz bir hal almış ve çeşitli ülkelerin hukuk sistemlerinde bu düzenlemeler yapılarak uygulamaya konulmuştur.

Bugün için bilişim suçlarının büyük bir çoğunluğu internet aracılığıyla, geriye kalan küçük bir kısmı ise diğer ağlar aracılığıyla işlenmektedir. İnternet siteleri, bilgisayarların birbiri ile iletişime geçmesini de sadece bir araç olmak konumunun ötesine geçmiş, adeta bir yaşam şekli haline gelmiştir. Bu ağ sistemi, günümüzde en çok tercih edilen ve yaygın olan araçtır; bu nedenle internetin bireysel kullanıcılara açılması ve yaygın bir şekilde kullanılmaya başlanması ile sanal alan insanlara olan faydalarını yanında aynı zamanda hukuka aykırı içeriklerin dağıtılmaya başlandı ve organize suç örgütleri ile terör örgütleri için ilişki kurmaya hatta propaganda yapmaya yarayan bir araç haline gelmiştir.

Bu nedenle 1990’lı yılların özellikle sonlarına doğru ulusal hukuklarda yapılan bilişim suçları oranına ilişkin düzenlemelerin yanı sıra uluslararası alanda da konu yakından takip edilmeye başlanmış ve bu konuda ciddi adımlar atılarak konunun özelliği nedeniyle de uluslararası iş birliğini sağlayacak düzenlemeler yapılmaya çalışılmıştır.

Avrupa Konseyi de bu gelişmelerin dışında kalmamış bakanlık seviyesindeki toplantılarda dahi konu tartışılmış ve bilgisayarlar ile işlenen suçları önlemeye yönelik çeşitli kararlar alınmıştır. Bu çalışmaların neticesinde nihayet avrupa siber suç sözleşmesi, 23 Kasım 2001’de Macaristan’ın başkenti Budapeşte’de imzaya açılmış ve yeterli taraf devletin sağlanmasıyla yürürlüğe girmiştir. Avrupa siber suç sözleşmesi, ülkemiz tarafından 10.11.2010 tarihinde imzalamış, 22.4.2014 tarih ve 6532 sayılı sanal ortamda işlenen suçlar sözleşmesinin onaylanmasının uygun bulunduğuna dair kanun ile onaylanması uygun bulunarak 2.5.2014 tarihli ve 28988 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Dolayısıyla Avrupa siber suç sözleşmesi hiç hukukumuzun bir parçası haline gelmiştir.

ABD’de ve Avrupa ülkelerinde bilişim suçları alanında uzun süre önce çeşitli hukuki düzenlemeler yapılmasına rağmen, ülkemiz açısından bu durum son 20 yıldan beri mevcuttur. Ülkemizde bu alandaki ilk düzenleme 1991 yılında 3756 sayılı yasayla 765 sayılı maddeler ilave edilerek bazı bilişim suçlarını düzenleyen “Bilişim Alanında Suçlar” başlıklı maddenin ortaya çıkmasıyla başlamıştır.

Ancak bilişim hukuku alanındaki yasama çalışmaları bunlarla sınırlı kalmayıp devam etmiş, internet kişilerinin sorumluluklarının tayin edilmesi amacıyla 2007 yılında 5561 sayılı yasa ve buna bağlı bir dizi yönetmelik gibi idare düzenleyici işlemler yapılmıştır.

Günümüzde bilişim suçlarıyla ilgili en sorunlu alanlardan bilişim korsanlığı, kimlik hırsızlığı ve hukuka aykırı ekonomik yarar elde etmeye yönelik suçlar olduğu görülmektedir bugün dünyada bilişim ve internet ile ilgili en hızlı büyüyen ve yayılan suç türü, bilişim korsanlığıdır. Bu suç telif haklarının ihlaline ve son 10 yılda inanılmaz şekilde artan hukuka aykırı yollarla veri elde etmeyi kapsamaktadır. Tüm bu eylemler, günümüzde en iyi bilişim ajansları ve firmalarını mağdur etmektedir. Bilişim korsanlarının suçlarının olağanüstü büyümesine neden olmuştur.

Diğer taraftan, dünyada teknolojinin çok hızlı ilerlemesi, iç internet ağı gibi durumlarda özellikle şirketlerin ve kamu kuruluşlarının koruma önlemlerini daha fazla arttırmalarını gereklidir. Bir bakıma için internet ağı ile dünya çapındaki dış internet ağının risk bakımından fazla bir farkı kalmamıştır. İç internet ağı kullanılan kuruluşların, bilişim suçlarına karşı iyi tanımlanmış, sistematik ve güncel güvenlik paketlerini kullanmaları bir zorunluluktur. Böylelikle, yetkisiz erişimleri engellemeleri ve ticari işlemlerin güvenliğini ve devamlılığını korumakla mümkün olabilecektir.

Bilişim ve iletişim teknolojileri sürekli gelişti ve evrim geçirdiği için, şu anda klasik suçlarla paralel ya da birlikte değerlendirilen bilişim suçları, gelecekte suçlu davranışlarının bütün türlerini ihtiva eden bir yapıya bürünecektir. Gelecekte bilişim suçları; uyuşturucu ticareti, insan kaçakçılığı, terörizm ve suç gelirlerinin aklanması suçlarımı daha çok içerisine alacaktır ve bunlar ayrılmaz bir bütün oluşturacaklardır.

The post Ankebut Group International ”Bilişim Suçlarının Tarihi Gelişimi” first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Ankebut Group International

İnternetin Tarihi

Bilişim suçlarının ortaya çıkışı bilgisayarların yaygın olarak kullanılmaya başlanmasıyla olmuştur. Bilişim suçlarının işleme miktarının çok fazla sayıları ulaşması ve bu nedenle özellikle ceza hukuku açısından düzenleme yapılması ihtiyacının oluşması ise internetin tarihi sisteminin ortaya çıkması ve bunun kişilerin kullanımını açılmasıyla gerçekleşmiştir. Bu nedenle kısaca internet tarihçesinin aktarılması bilişim suçlarının gelişme sürecinde anlaşılması açısından yararlı olacaktır.

Web 2.0 gelişmesinde itici gücü oluşturan olgu, o zaman ki 2 süper güç arasındaki mücadele ve karışıklıkla duyulan kaygıdır. Sovyetler Birliği’nin 1957 yılında geliştirdiği uzay aracının dünya yörüngesine göndermesiyle Amerika Birleşik Devletleri’nde sovyetlerin teknolojik gücü daha iyi anlaşılmıştır. ABD’de bulunan ve Amerikalıların tank olarak adlandırdıkları askeri ve politik strateji geliştirme kuruluşlarından olan bir şirket tarafından nükleer savaş sonrası haberleşmenin nasıl sağlanacağı kaygısıyla böyle bir sistemin geliştirilmesi fikri ilk kez 1964 yılında ortaya çıkmıştır. Bunun üzerine Amerika Birleşik devletlerinden nükleer bir savaş halinde ya da bir sosyal karışıklık durumunda hem ülke yöneticilerinin birbiriyle hem de askeri kaynakların çeşitli silah üreticileri ile haberleşmesini güvenli ve kesintisiz bir şekilde gerçekleştirmek için, tek bir servis sağlayıcı bilgisayara bağımlı olmadan birçok bilgisayarın birbiriyle iletişim kurduğu bir ağ sistemini gerçekleştirebilmek için çalışmalara başlanmıştır. İnternet ve internetin suçluları günümüze kadar gelmiştir. Eğer sizlerin adına yalan haber hazırlanırsa ve paylaşılırsa firmamızın Google‘dan haber kaldırma içeriğini inceleyebilirsiniz.

Bu sistemi gerçekleştirebilmek için Amerikan Savunma Bakanlığı bünyesinde bir daire kurulmuş ve bu daire bazı askeri projelerin birbirlerine bağlanan ve veri aktarımı yapan bilgisayarlarla desteklenmesi işiyle görevlendirilmiştir.

İnternet sitelesi veya sayfası sisteminin mucidi denilebilecek kişi ise bir psikologdur. Bu kişinin çalışmakta olduğu şirketi bilgisayar alanına yönlendirmesi ve bu şirketin internet projesinin ihalesini kazanmasıyla projeyi uygulama şansı bulmuştur. Böylece bilgisayarların bir merkeze bağlı olmadan akustik yolla birbirlerini tanımaları ve iletişim kurmaları için gerekli çalışmaları başlatmış, birbiriyle uyumsuz ve bağlantısız çok sayıda bilgisayarın bağlantısını yapmış ve herhangi birinin devre dışı kalması halinde dahil diğerlerinin birbirlerine bağlı kalarak çalışmasını sağlamıştır.

Bundan sonraki adımda uygulamaya geçilmiş ve ilk olarak 1969 yılında Kaliforniya’daki üç ayrı merkez ile bir merkez arasında bulunan toplam 4 düğüm noktasındaki bilgisayarlar arasında, geliştirilen bu teknoloji sayesinde bilgi aktarımı sağlanmıştır. Bunun başarıya ulaşması neticesinde proje halinde bulunan internet resmen uygulamaya konulmuştur ve internetin tarihi oluşmaya başlamıştır. Bu sistemden önce ordu sonra da üniversiteler faydalanmaya başlamıştır.

Bir süre sonra bu sistemin yaygın şekilde kullanılmaya başlaması ve internet ağı sistemine bağlı bilgisayarların farklı türde ve yapıda makineler olması nedeniyle bunlar arasında iletişim kurma sorunları baş göstermiştir. Bu sorunların giderimi için bugün dahi kullanılan TCP/IP protokolünün 1968 yılında temelleri atılmış ve 1983 yılında protokol tam olarak oluşturulmuş ve uygulamaya konulmuştur.

Amerikan ordusu, 1980 yılından itibaren internetin yalnızca askeri birlikler için kullanılmasından vazgeçmiş ve ağ, sivil kuruluşlarında kullanımına açılmıştır.

Bir süre sonra Amerikan ordusu bu ağdan ayrılarak kendine MİLNET isimli yeni bir sanal ağ kurmuş diğer ağı tamamen sivillerin kullanımına bırakmıştır. Bu arada Batı Avrupa’da ve Japonya’da benzer gelişmeler yaşanmış, buralarda da ağ sistemleri geliştirilmiştir. Amerika dışında kurulan ilk ağ sistemi ise İngiltere’de geliştirilen ağ sistemi olmuştur.

1989 yılında web 2.0 teknolojisinin, 1990 yılında ise bunun dayandığı en temel dosya transfer Protokolü olan “http” protokolünün geliştirilmesiyle eski sistemdeki internet tamamen ortadan kalkmış, bütün ağ omurgalarının 1994’te birleşmesi ve bireysel kullanıma tam anlamıyla açılmasıyla gerçek anlamda internet ortaya çıkmış ve milyonlarca bilgisayarı ve kullanıcıyı her türlü bilgiye ve iletişime ulaştıran ağ sistemi internet adıyla insan yaşamındaki yerini almıştır. İnternet bu yapısıyla dünyayı sanal alanda küçültmüş ve son zamanların gündemde olan deyimi küreselleşmenin sembolü haline gelmiştir. İnsanlar tarafından bu kadar sıkı kullanılması belirli başlı sıkıntıları da doğurmaktadır. Mesele atılan iftiralar ve yazılan yalan haberler insanlara sıkıntı vermeye başlamıştır. Eğer başınıza böyle bir durum geldiyse firmamızın verdiği Google’dan haber silme hizmetimiz tam sizler için.

Türkiye’de ilk internet bağlantısı 12 Nisan 1993 tarihinde TÜBİTAK tarafından desteklenen bir projeye bağlı olarak Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde gerçekleştirilmiştir, öncelikle akademik çevrelerde bilimsel veri iletimi ve iletişim için kullanılan internet sayfası, çok kısa zamanda ülkemizde de bireysel kullanıma geçmiştir. Ülkemizde alan adı tahsisi Orta Doğu Teknik Üniversitesi bünyesinde bulunan bir birim tarafından yapılmakta, internetin altyapısının kurulması ve işletilmesi Türk Telekom tarafından yapılmakta, interneti geliştirme ve takip etme görevi ise Ulaştırma Bakanlığı bünyesinde kurulan İnternet Üst Kurulu tarafından yerine getirilmeye çalışılmaktadır. Ancak alan adı tahsisine ilişkin bu oluşum yerini başka bir yapıya bırakmaktadır, bunun altyapı çalışmaları bitmek üzeredir.

1994 yılından itibaren bugün anlaşılan anlamda internetin tarihi ve benzer konuların oluşması ve milyonlarla ifade edilen kullanıcının sisteme dahil olmasıyla bu durum ticari şirketlerin de ilgisini çekmiş ve bu alana yatırımlar yapılmıştır. Ticari alanda birçok işlem, Özellikle de bankacılık işlemleri internet üzerinden yapılmaya başlanmış, bu durum beraberinde bilişim suçlarının işlenme sayısında patlamaya neden olmuştur.

BİLGİSAYARIN TARİHİ

• Birinci Dönem

Bu ayrıma göre 1940 – 1958 arası 1. dönem olarak kabul edilmektedir. Bu dönemde Amerikan ordusunda topçu atışlarının hesaplamasında kullanılmak üzere ilk bilgisayar geliştirilmiştir ve bilgisayarın tarihi ortaya çıkmıştır. Bu makine ağır işleyen, çok yer kaplayan ve pahalı bir araç olmasına rağmen ilk elektronik devrelere sahip bilgisayar olma özelliğine sahiptir, bu nedenle bilgisayar tarihinde ilk bilgisayar olarak anılmaktadır.

Bu dönemde 1951 yılında ticari amaçlı olarak üretilen ilk bilgisayar olan bilgisayar Amerikan şirketi tarafından geliştirilmiş ve Amerikan nüfus bürosuna kurularak çalıştırmıştır. Bu dönemde günümüz bilgisayar teknolojisini etkileyen en önemli gelişme, daha az elektriğe ihtiyaç duyarak çalışan ve yarı iletken kristalden oluşan transistörün bulunuşudur. Bu önemli buluş sayesinde ünlü bilgisayar üreticisi büyük derecede boyut ve enerji kazanımı sağlayan ilk bilimsel bilgisayar olan makineyi üretmiştir.

• İkinci Dönem

olarak kabul edilen 1958 – 1964 yılları arasındaki dönemde 1. dönemden farklı olarak bilgisayarın donanım unsurundan çok yazılım unsurunda gelişmeler sağlanmıştır. Bu dönemdeki gelişmeler sayesinde bilgisayarın donanım unsurunun özelliklerinden bağımsız olarak yazılım üretilebilmesi ve geliştirilebilmesi sağlanmış, ayrıca geliştirilen web yazılım dilleri sayesinde yazılım uzmanlarının makine dilini bilmeksizin yazılım üretebilmesi sağlanmıştır. Bu alanda 2. döneme ait önemli bir gelişme de İşletim yazılımlarının geliştirilmesidir.

2. dönemde bilgisayarın donanım unsurundaki en önemli gelişmeler ise, transistörlerin ileride “mikro çipleri”oluşturacak şekilde çok büyük boyutlara indirgenmesi ve Amerikalıların temel yapı taşı silisyum olan transistörlü işlemciyi bulmasıdır.

• Üçüncü Dönem

1965 – 1971 yıllarını kapsayan bu dönemde, ilk önemli gelişme transistörlerin yerini tümleşik devrelerin almasıdır. Bu dönemde bilgisayarlar, bilgi işlem merkezlerinde ya da bilimsel kurumların araştırmalarında kullandıkları ulaşılmaz araçlar olmaktan çıkmış çoklu programlamanın geliştirilmesi ve zaman paylaşımlı kullanım sayesinde iş hayatında gündelik işlerde kullanılan makineler haline gelmiştir, bilgisayarın tarihi yeniden şekillenmeye başlamıştır.

Bu dönemin önemli bir özelliği de bilinen ilk bilişim suçunun 18 Ekim 1966 tarihli gazetede yayınlanan “bilgisayar uzmanı banka hesabında tahrifat yapmakla suçlanıyor” başlıklı haber ile kamuoyuna yansıması ve yeni tür bir suç işleme şeklinin ortaya çıkmasıdır.

• Dördüncü Dönem

1971’den günümüze kadar uzanan ve şimdilik son dönem olarak belirlenen bu dönemde üretilen bilgisayarların önceki dönemde üretilen bilgisayarlardan en büyük farkı işlemcilerinde artık transistörlerin yerine 3. dönemde geliştirilen tümleşik devrelerin kullanılmasıdır.

Bu dönemdeki en büyük yenilik web yazılım ve diğer yazılımların geliştirilerek her türlü iş için bilgisayarların kullanılabilir hale getirilmesidir. Buna paralel olarak 1978 yılında öncelikle Apple bilgisayar şirketinin sonrasında diğerlerinin, bilgisayarın işlemci ve bellek bölümlerinin tümleşik devrelerin geliştirilmesiyle küçültülmesi sayesinde, az maliyetli orta ve küçük çapta iş yerlerine ticari açıdan hedef belirlenmesi ve bunu gerçekleştirmesiyle bilgisayarların çok sayıda yerde kullanılmaya başlanmasıdır. 1981 senesinde kişisel bilgisayarın üretilmesi ve bunun sayesinde herkesin iş yerine ve evine bilgisayarın girip kullanıcı sayısının milyonlarla ifade edilmeye başlanmasıyla bu dönemde en belirgin özelliğini göstermiştir ve bilgisayarın tarihi üzerine noktayı koymuştur.

1990’lı yılların ortalarından itibaren internet sitesi, kişisel kullanıma açılması ise bu dönemdeki şimdilik en sonun ve en önemli yenilik olmuş ve pek çok değişikliği de beraberinde getirmiştir.

Aslında burada 5. dönem Olarak bireylerin aktif olarak internet sitelerinin yapım süreçlerine katılmaları, hatta web 2.0 teknolojisi ile bir kişinin oluşturduğu ve yönettiği internet sitesine üçüncü kişilerin içerik girebilmesi, bilişim sistemlerinin elektronik ticarette çok yaygın kullanılması, klasik postanın yerini elektronik posta ile haberleşme ve bırakması ve bilişim sistemlerinin multimedya özelliklerini çok gelişmesi gösterilebilir. Dolayısıyla 5. dönemi bunların bir bütün olarak insanın gündelik yaşamına girmesi ve geri dönülmez bir biçimde ayrılmaz bir parçası haline gelmesi oluşturmaktadır.

The post Ankebut Group International ”İnternetin Tarihi ve Bilgisayarın Tarihi” first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Ankebut Group International

Sosyal Medya Yönetimi Etkisi ve Bilgisayarın Tarihi

Sosyal medya yönetimi ve sosyal medyanın yaygınlaşmasıyla birlikte ebeveynlerle çocukları arasındaki iletişim yönü değişmiştir. Ebeveynler şimdiki teknolojik şartlara yakın şartlarda doğan çocuklarının öğrenme hızlarına yetişemedikleri için bazı şeyleri çocuklarından öğrenmeye istekli hale gelmişlerdir. Bu öğrenme sonucunda sosyal medyaya daha yatkın halen ebeveynler, çocuklarıyla sanal ortam paylaşmaya başlamışlardır ve çocuklarının arkadaş çevrelerine de bu yolla daha yakından tanıma olanağına kavuşmuşlardır.

Sosyal medyanın gelişmesiyle, eğitim alanında da yeniliklerin yapılması zorunlu hale gelmiştir. Web 2.0 teknolojisinin bulunmasından sonra doğan çocukları eğitebilmek için yeni yöntemlerin oluşturulması ve bu yöntemlerin yeni şeyler öğretmesi gereksinimi doğmuştur. Sosyal medya yönetimi ile okullar, duvarlar arasında kalmaktan kurtulmuştur. Eğitimde Web 2.0 teknolojisi ile geliştirilen yeni teknikler kullanılmaya başlanmıştır.

Sosyal Medyayı Oluşturan İçerikler

Sosyal medya içerikleri, site kullanıcıları tarafından meydana getirilen sosyal medya etkileşimleri tarafından oluşturulmaktadır. Dolayısıyla Web 2.0 teknolojisiyle oluşturulan her içerik, yüklenen her resim, söyleşi ve sosyal medya yönetiminin içeriğini oluşturmada katkı sağlamaktadır.

Sosyal medya platformlarındaki içeriklerin sahipliği konusunda, bunlar kullanıcılar tarafından oluşturulduğundan ve şirketler tarafından yer verildiğinden beri, çok büyük tartışmalar olmuştur. Özellikle şirketlerin kendilerine ait olmayan içerikleri kullanarak çok büyük miktarlarda para kazanmaları konusunda eleştiriler ileri sürülmektedir. Ancak iletişime ilişkin içerik sahipliği hakkındaki iddialar buna göre daha azdır; fakat belli bir siteye üye olan yazarlar, okuyucular ve bunların karışımı tarafından ifşa edilen kişisel veriler için aynı durum söz konusu değildir, yani durumun sosyal medya yönetimi ve tartışmaları çok büyük boyuttadır. Güvenlik tehlikesi, parazit taşıyıcıların ya da ciddi ekonomik konularla ilgili toplanan verilerin üçüncü kişilere ifşa edilmesinin de ötesindedir. Ancak bu konuda şimdilik tam bir çözüm bulunmadığı gibi öğretide baskın bir görüş de bulunmamaktadır.

Sosyal Medyaya Getirilen Eleştiriler

internet sitesi kullanıcıları tarafından yaratılan ve sosyal medyada yayınlanan her içerik eninde sonunda halka mal olmakta ve çıkar grupları tarafından kullanılabilir hale gelmektedir. Bu durum sosyal medyanın tartışmalı konulardan birini oluşturmaktadır. Bunun farkında olmayan insanlar özel hayatlarını sosyal medya hesaplarından yayımlamaya devam ettikçe ‘‘özel hayatın röntgenlenmesinin’’ sıradan ve kabul edilebilir bir hal alması ve iletişimin bu yeni halinin ‘‘kimliksiz kişilikleri’’ oluşturmakta olduğu sosyal medya platformu kullanımına yönelik en büyük eleştirilerden bazılarını oluşturmaktadır.

Çoğu yazar kitaplarında sosyal medya yönetimi hakkında olumsuz yazılar yazmaktadır. Bir yazar, sosyal ağ sitelerinin tehlikesinin yönetim sistemlerinden kaynaklandığını ve kullanıcıların verilerinin bir siteden diğerine nakledilmesine izin verilmemesi gerektiğini iddia etmektedir. Yazarlar ayrıca sosyal ağların çok büyüdüğü ve geliştirilmesi sırasındaki limitleri aşarak monopol olmaya başladığı uyarısında bulunmaktadır. Sosyal medya kapatma ile ilgili içeriklerimiz gelecek aylarda devam edecektir, bilgisayarın tarihi gelişimi hakkında yazılar yazmaya devam edeceğiz.

Bilgisayarın Tarihi Gelişimi

Bilgisayarların ortaya çıkışı ve zamanla insanların günlük yaşantısına girişi, günümüz uygarlığı açısından önceden tahmin edilemeyen büyük bilimsel, teknolojik ve felsefi atılımları beraberinde getirmesi nedeniyle, bize göre insanlık tarihindeki önemli atılımlardan birisi olmuştur. Ancak bu gelişim ve beraberinde getirdiği atılım, büyülü bir değneğin dokunuşuyla ya da bu güne kadar olan bir çok buluştakinin aksine bir mucitin salt kendi çabalarının sonucunda olmamıştır. Çünkü bilgisayarın bulunuşu tek bir hamle ile gerçekleştirilebilecek kadar basit bir olay değildir. Bu buluş olgusunda, birbirinden tamamen farklı ve eski süreçlere kadar giden birçok buluşun çakışması, birçok düşünme etkinliğinin ve bilgi aktarımının art arda gelmesi söz konusu olmuştur.

Aslında bilgisayarın icadına giden yolda insanı güdüleyen en önemli ve ilk faktör kolay yoldan ve doğru şekilde hesap yapabilme istediğidir. Bir araştırmacı

herhangi bir problemin çözümünde genellikle kuramsal ya da matematiksel türden zorluklarla karşı karşıya kalır; araştırmacının elinde çoğu kez kuram hazırdır ya da kendisi bu kuramı araştırarak ortaya atmıştır; ancak bu kuramı kanıtlamanın yolu, sonuçlandırılması haftalar hatta aylar gerektiren içinden çıkılmaz hesaplarca kesilmiştir. Ayrıca en iyi çözümü seçmek üzere araştırmacının incelemesi gereken çözümlerin sayısı o kadar fazla olmaktadır ki, hesabın yapay yollardan yalınlaştırılması ve hatta makineler tarafından yapılması, her şeyden önce işlem yapmaktan çok düşünsel katkılarda bulunmak üzere kullanılabilecek bir zamanı, tutumlu harcama ve kesine yakın hesaplama sonuçlarına ulaşma kaygısı içindeki araştırmacı için çok önemlidir.

İnternet ve Bilgisayar

Bu hesaplama yapılırken zaman etkeninden ve her türlü düşünsel uğraştan kurtulmak isteği, insanları binlerce yıl öncesinden böyle makineleri kuramsal açıdan da olsa tasarlamaya itmiştir. Ünlü Yunanlı filozof Aristoteles günümüzden iki üç yüz yıl önce şöyle bir hayal kurmuştu: ‘‘Her alet buyrukla ya da bilerek kendi işini yapabilseydi, mekik kendi kendini dokusa, lir kendi kendine çalsaydı, ustanın çırağı, efendinin de köleye ihtiyacı kalmazdı’’. Düşünüre göre böylece insanlar kendilerine hiç yakışmayan sıradan gündelik işleri bırakır, kendilerini yurttaşlık etkinliklerine, bilgi arayışına ve bilgeliğe adarlardı. Birde internet sayfası teknolojisinden haberi olsaydı ne düşündür acaba, günümüz bilgisayar teknolojisi tamamen olmasa da büyük filozofun hayalinin bir kısmını gerçekleştirmiştir; ancak bunu bilgelik arayışına zaman yaratmak için değil, kapitalist dünyanın çarklarının daha hızlı ve kesin dönmesi için yapmaktadır.

Bilgisayarın dayanağı olan mantıksal düşünce sistemi ve  mekanik ilkeler, bu konuda gerçek anlamda istemlerin ortaya çıktığı Rönesans Avrupasında başlar. Bu dönemde gök bilimciler ve matematikçiler; matematiğin, bilimin ve teknik bilginin önemli aşamalar kaydetmesiyle daha karmaşık daha uzun ve daha usandırıcı hesaplar yapmaya başlamışlar ve bu araştırmalarında hesaplamaların zahmetinden kurtulmak için çeşitli mekanik aletleri meydana getirmişlerdir. Ancak bunların yirminci yüz yılın başlarına kadar çok basit düzeneklere sahip ve karmaşık işlemleri yapamayan mekanik aletlerden öteye gidememişlerdir. İnternet sitesi çıktığında ise, geçmiş dönemdeki insanların aklı almayacak kadar gelişme yaşanmıştır.

Leonardo daktiloyla elektronik hesap makinesini bir araya getirerek yaptığı makinesiyle, Zuse’nin yapıların statik hesaplarının yapılabilmesi için gerçekleştirdiği bir tür yazılımın da kullanıldığı ikili sayı sistemine taban olarak kullanan otomatik hesap makinesi taslağına rağmen, gerçek anlamda günümüzdeki bilgisayarlara öncülük eden teknolojinin başlangıcı 1940’lı yıllarda ortaya çıkan makinelerdir.

199’lü yılların başında iki büyük dünya savaşının yaşanması, özellikle İkinci Dünya Savaşası esnasında havacılık ve uzay teknolojilerinin büyük ilerleme göstermesi, bu savaş sonrasında ise dünyanın iki süper gücün etrafında iki büyük kampa bölünmesi ve bunun silahlanma, nükleer güce sahip olma ve uzay çalışmalarında büyük bir yarışmaya yol açması, kaçınılmaz olarak bilişim firmaları teknolojilerinde ve bunun temelini oluşturan bilgisayarın gelişmesinde itici ve zorlayıcı gücü olmuştur.

Bilgisayar teknolojisi bu sayede 1940’lı yıllarda geliştirilen 30 ton ağırlığında, 18.00 vakum tüp ve 1500 değiştirgeçten oluşan ve 180 metrekarelik alana kurulu ENIAC’tan, 2000’li yılların başında inanılmaz büyüklükteki veriyi depolayabilen ve inanılmaz hızlarda işlem yapabilen, hem de bunu avucun içine sığabilen makinelerle gerçekleştiren düzeye ulaşmıştır. 2012 yılına gelindiğinde ise bu aletler hem veri işleme hem görsellikteki kalitele, hem kablosuz olarak internete veya diğer ağlara ulaşabilme ve hem de çoklu işlevsellik açısından kelimenin tam manasıyla avuç içine sığar hale getirmiştir.

Bilgisayarın gelişim, tarihler konusunda tam bir kesinlik bulunmasa da genel olarak 1940 yılı başlangıç kabul edilerek günümüze kadar devam eden dört döneme ayrılarak incelenmektedir. Bir dahaki yazımızda dört bölüm hakkında bilgiler vereceğiz.

The post Ankebut Group International ”Sosyal Medya Yönetimi ve Bilgisayarın Tarihi” first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.

Ankebut Group International

Sosyal Medya Yönetimi ve Firmamız

Sosyal medya yönetimi veya bir başka deyişle yeni medya, zaman ve mekan sınırlaması olmadan, mobil tabanlı olarak, paylaşımın ve tartışmanın esas olduğu bir insani iletişim şekli olarak ortaya çıkmıştır. Sosyal medya platformlarında insanlara buluşma sağlanması ve iletişimde bulunması mümkündür. Bunun sayesinde insanlara doğrudan yardım edilmesi, insanlardan yardım alınması, kişilerin sorularına cevap verilmesi ve kendi sorularını sorması olanaklı hale gelmiştir. Bu bakımdan sosyal medya danışmanlığı eğitim yollarından bir tanesi haline gelmiştir.

Bu teknoloji, telekomünikasyonun ve sosyal iletişimin sözlükler, görseller ve ses dosyaları yoluyla sağlandığı bir yapıya sahiptir. Dolayısıyla insanlar kendilerine ya da çevrelerine ait öykülerine deneyimlerini bu alanda kolaylıkla paylaşabilmektedir, böylelikle hiç tanıma ve bilme fırsatımız olmadığı olaylar ve yaşantılar hakkında kolaylıkla bilgi sahibi olmamız mümkün hale gelmiştir.

Sosyal medya platformu; gazete, televizyon ve film gibi geleneksel medyadan farklılıklar gösterir. Geleneksel medya bilginin yayınlanması için genellikle belirli ve yüksek miktardaki maddi kaynağı ihtiyaç duyarken, sosyal medyanın bilgiyi yayımlamak veya bilgilere erişmek için kullanılması göreceli olarak masrafsız ve erişimi araçları herkese açıktır, hatta kurumlar yanında bireyler dahi bu mecraları kullanabilirler. Ayrıca sosyal medyada bir matbaa kurulması için gerekli olan yatırımı ve ruhsata veya televizyon, radyo yayın yapmak için zorunlu olan lisansla ihtiyaç duyulmaz.

Sosyal medyadan sonra insan hayatında birçok şey değişmeye başlamıştır. Sosyal medyada var olan içerik, kullanıcı tarafından oluşturulduğundan yaratıcılık önem kazanmaya başlamış ve katılım çağı doğmuştur. Medyanın içeriğini üretenler ile videoyu izleyenler arasındaki katı ayrımı ortadan kalkmıştır. Bu oluşuma bağlı olarak değişim hızı artmıştır. İnsanlar için objektif olmak ve yeniliklerde başı çekmek önem kazanmıştır. Gerçekler değil fikirler önem kazanmış, objektif olmak değil içten olmak önemli hale gelmiştir.

Sosyal Medya Tanım

İnternet siteleri ilk çıktığı zamanlarda web siteleri yalnızca bunların sahipleri veya idarecileri tarafından siteye yüklenen içeriklerle sınırlıydı. Yani klasik medya araçlarında olduğu gibi tek taraflı bir bilgi iletimi söz konusuydu. Web sitesi ziyaret edenler ya da bir şekilde siteden faydalananların içeriği yüklemesi en azından görüşlerini, yorumlarını sitede bulundurmaları mümkün değildi. Bu tek taraflı klasik yayıncılık web 2.0 teknolojisinin bulunması ve uygulamaya konulması ile değişmiştir.

Web 2.0 teknolojisi, tek yönlü bilgi paylaşımından, çift taraflı ve eş zamanlı bilgi paylaşımını ulaşmasını sağlayan medya sistemidir. Bu sistemin bireysel kullanıcıların hizmetine sokulmasıyla birlikte sosyal medya olarak adlandırılan olgu gerçekleşmiştir. Böylelikle internet ortamında herkes yayıncı olabilmiş, herkes görüşlerini ve yorumlarını anlık olarak iletebilir ve duyabilir hale gelmiş, internet sitesi gerçek anlamda herkesin kullanımına açılmıştır.

Sosyal medya; geleneksel medyayı diyaloğa çeviren, web tabanlı olan ve mobil teknolojileri kullanan yeni bir medya türüdür. Andreas Kaplan sosyal medyayı ‘‘web 2.0 teknolojisinin ideolojik ve teknolojik kurumları üzerine inşa edilmiş ve kullanıcı merkezli yaratım ve değişikliklere izin veren bir grup internet tabanlı uygumalar bütün’’ olarak tanımlar.

Sosyal medya, yoğun sosyal etkileşim için sosyal iletişimin ötesine geçen bir medya şeklidir. Her zaman ve her yerde erişilebilir ve ölçeklendirilebilir iletişim teknikleri ile mümkün hale gelen sosyal medya, esasen organizasyonların, toplulukların ve kişilerin iletişimlerinin yönünü ve mecrasında değiştirmiştir.

Sosyal Medyanın Yönetim Biçimleri

Sosyal medya; dergiler, internet forumları, fotoğraflar, resimler veya videolar gibi çok sayıda değişik formu içinde barındırmaktadır.

Sosyal medya şu teknolojileri içermektedir: yazı alanları, resim paylaşım, duvar postalamalar, elektronik posta, anlık iletiler, müzik paylaşımı, çoklu arama ve internet tabanlı sesli iletişim. Ayrıca adları burada sayılmayan pek çok diğer uygulamada sosyal medyanın oluşturulmasında kullanılmaktadır. Bu sosyal medya yönetim servislerinin çoğu, sosyal ağ yığını platformları ile entegre edilebilmekte ve genellikle bu şekilde çalışmaktadır.

Sosyal medya servislerinin fonksiyonel 7 temel ilkesinin (kimlik, konuşmalar, paylaşım, bulunma, kişisel ilişkiler, itibar ve gruplar) hepsine birden ya da bazıları üzerine nasıl odaklanıldığını tanımlayan bir genel çerçeve çalışması yapmışlardır. Bu temel ilkeler, sosyal medyanın Hedef kitlesinin bağlantılı ihtiyaçlarının anlaşılmasına yardım etmektedir. Örneğin, sosyal medya yönetimi kullanıcıları genellikle kimliğe, itibarı ve ilişkilere dikkat etmektedirler; benzer şekilde video platformları kullanıcıları ise öncelikle temel ilkelerden paylaşıma, konuşmaya, gruba ve itibara önem vermektedirler.

ABD’de sosyal medya ile ilgili yeni teknolojiler içeren patent başvurularında çok hızlı bir artış bulunmaktadır. ABD’de sosyal medya alanında her yıl çok sayıda patent başvurusu yapılmakta ve çok sayıda da patent verilmektedir. Yayınlanan başvuruların sayısında geçtiğimiz 5 yılda çok hızlı bir artış olmuştur. Şu an için yapılmış 250 yayınlanmış başvurunun bulunduğu belirtilmektedir. Bunlardan yalnızca 10 tanesi patent olarak yayınlanmıştır. Aradaki fark ise büyük ölçüde geçmiş yıllardan sonuçlanmamış olarak kalan patent incelemelerine dayanmaktadır, bunlar ise iş yapın metotlarına ilişkindir. Dolayısıyla sosyal medya oluşmasında kullanılan formlar, araçlar ve mecralar bitmez tükenmez bir şekilde yenilenmekte, gelişmekte ve üretilmektedir. Bu alan başlı başına bir sektör haline geldiği için yakın zamanda bu alandaki buluşların artış hızının yavaşlaması ya da durması beklenmemelidir.

Sosyal Medyanın Yönetimi ve Endüstriyel Medya Farkı

Sosyal medyadan farklı olarak geleneksel medya; endüstriyel medya gibi medya türlerinden oluşmaktadır. Bunlardan endüstriyel medya aslında diğerlerini de kapsayan, daha çok bir endüstri haline gelen ve temeli ekonomik çıkar ilişkilerine ve kar elde etmeye dayanan medya türüdür.

İş yaşamı, sosyal medyaya tüketici merkezi  olarak yaklaşmaktadır. Sosyal medyanın bütün tanımlarının içinde yer alan genel konu başlıklarından birisi ise, sosyal medyanın çeşitli değerlerin yeniden yaratımı için teknolojinin ve sosyal etkileşimin bir karışımı olmasıdır. Dolayısıyla tüketiciler nezdinde çeşitli değerlerin yeniden yaratımı için sosyal medya yönetimi kullanılmaktadır.

İnsanlar bilgiyi, eğitimi, haberleri ve diğer verileri elektronik veya yazılı medyadan elde etmektedirler. Sosyal medya, yukarıda da belirtildiği üzere gazete, televizyon ve film gibi geleneksel medyadan farklıdır. Genellikle bilgi yayımlamak için önemli ölçüde kaynak gerektiren endüstriyel medya ile karşılaştırıldığında, sosyal medyanın göreceli olarak pahalı olmadığı ve yayın yapmak isteyen ya da bilgiyi yayımlamak veya bilgiye ulaşmak isteyen kişiler ve hatta kişilere ait özet bilgiler açısından erişimi ve iletimi mümkün kıldığı görülmektedir.

Hem sosyal medyanın hem de endüstriyel medyanın paylaştığı karakteristik özellik ise, ister küçük olsun ister büyük olsun hedef kitleye erişebilme kapasitesidir. Örneğin bir yazı ya da televizyon programı milyonlarca kişiye ulaşabildiği gibi hiç kimseye ulaşmaması da mümkündür. Dolayısıyla her iki medyanın da geniş kitlelere ulaşabilme kapasitesi bulunmaktadır.

Sosyal medya yönetimi ve geleneksel medya arasındaki farkları tanımlamaya yardımcı olacak özellikler kullanılan yönteme göre farklılık gösterebilir. Bu özelliklerden bazılarını şöyle sıralayabiliriz.

1. Erişim: hem geleneksel medya hemde sosyal medya teknolojileri herkesin geniş kitlelere erişebilmesi ne olanak tanır.
2. Erişebilirlik: geleneksel medya için üretim yapmak genellikle özel şirketlerin ve hükümetlerin sahipliğindedir; sosyal medya araçları herkes tarafından az maliyetle veya maliyetsiz kullanılabilir.
3. Kullanılırlık: Geleneksel medya üretimi çoğunlukla uzmanlaşmış yetenekler ve eğitim gerçekleştirmektedir. Çoğu sosyal medya mecraları için bu geçerli değildir veya bazı durumlarda yetenekler tamamen değişmiş ve yenidir, yani herkes üretimde bulunabilir.
4. Yenilik: Geleneksel medya iletişim nerede meydana gelen zaman farkı (günler, haftalar, hatta aylar) anında etki ve tepkisi olan sosyal medyayla kıyaslandığında uzun olabilmektedir, zira tepkilerin zaman aralığına katılımcılar karar verir. Geleneksel medya sosyal medya uygulamalarına adapte olmaktadır, dolayısıyla yakın zamanda bu farklılık ortadan kalkacaktır.
5. Kalıcılık: geleneksel medya yaratıldıktan sonra değiştirilemez, örneğin bir dergi makalesi basıldıktan ve dağıtıldıktan sonra aynı makale üzerinde değişiklik yapılamaz; oysa sosyal medya yorumlar veya yeniden düzenleme ile anında değiştirilebilir.

Toplum medyası ise, endüstriyel ve sosyal medyanın ilginç bir karışımından oluşmaktadır. Gerçi bazıları profesyoneller, bazıları da amatörler tarafından işletilen bazı web, gazete, radyo, internet ve televizyonlara toplumun sahip olduğu durumlar vardır. Ancak bu durumda dahi hem profesyoneller hem de amatörler sosyal medyanın ve endüstriyel medyanın çalışmalarını kullanmaktadırlar.

The post Ankebut Group International ”SOSYAL MEDYA” first appeared on Ankebut Group İnternational - Ankebut Mühendislik.